Droga Brańska do niepodległości w latach 1918 i 1919

Brańska historia przypomina, jak różne były doświadczenia miejscowości świętujących dziś tę samą rocznicę. Dla mieszkańców ziem pozostających pod niemiecką kontrolą wiadomości o odradzającej się Polsce oznaczały nadzieję, której spełnienie zależało jeszcze od sytuacji wojskowej, porozumień i możliwości zorganizowania własnej władzy. ^[2]

Pod niemiecką okupacją

Wojska niemieckie zajęły Brańsk w sierpniu 1915 roku. Miasto znalazło się w obszarze wojskowej administracji okupacyjnej Ober-Ostu. Mieszkańcy doświadczali rekwizycji, przymusu pracy i surowych represji. Wykorzystywano ich między innymi do prac rolnych na terenach na wschód od Bielska, opuszczonych przez ludność ewakuowaną w głąb Rosji. ^{[3] [4]}

Zbigniew Romaniuk przytacza przykłady przemocy wobec brańszczan: rozstrzelanie w 1916 roku Niewiadomskiego za posiadanie karabinu oraz ciężkie pobicie Amelii Ołtarzewskiej za odmowę przymusowej pracy. Według tego opracowania kobieta została trwale okaleczona. ^[3]

Rabunek żywności, koni, bydła i drewna pogłębiał zniszczenia pozostawione przez działania wojenne. Szczególnie trudna była sytuacja wyludnionych miejscowości, do których uchodźcy wracali stopniowo, zastając gospodarstwa zdewastowane i pola wymagające ponownego zagospodarowania. Na takim zapleczu gospodarczym i społecznym miało powstawać odrodzone państwo. ^[4]

Polska Organizacja Wojskowa w Brańsku

W mieście działała placówka Polskiej Organizacji Wojskowej. Kierował nią aptekarz Stanisław Czarniawski, w części opracowań występujący jako Czerniawski. Miejscowych konspiratorów wspierał proboszcz ks. Feliks Zalewski. Wśród peowiaków wyróżniał się Jan Sztejman, którego odwagę zapamiętali uczestnicy wydarzeń. ^{[3] [1]}

11 listopada obecność silnego oddziału niemieckiego uniemożliwiła przeprowadzenie planowanego rozbrojenia. Nie oznaczało to jednak całkowitej bezczynności mieszkańców. Brańska księga pamięci opisuje nocne odejście Niemców oraz powołanie komitetu i straży obywatelskiej, z udziałem Polaków i Żydów. Przejmowano pozostawione magazyny i próbowano utrzymać porządek. ^{[3] [5]}

Sytuacja pozostawała niestabilna. Przez okolicę przemieszczały się niemieckie oddziały, a przejściowe opuszczenie miasta nie gwarantowało trwałego bezpieczeństwa. Wspomnienia odnotowują zarówno nadzieje wiązane z odrodzeniem Polski, jak i obawy żydowskich mieszkańców przed kolejnymi aktami przemocy. ^[5]

Linia demarkacyjna i niemiecka ewakuacja

Na wschodzie nadal znajdowały się znaczne siły niemieckie, które trzeba było ewakuować. Strona polska starała się uniknąć ich przejazdu przez centralne ziemie kraju i szerszej konfrontacji zbrojnej. Temu służyły porozumienia określające zasady odwrotu oraz rozgraniczenie obszarów kontrolowanych przez obie strony. ^[2]

Układ zawarty 18 listopada 1918 roku w Łukowie wyznaczał linię demarkacyjną. W powiecie bielskim przebiegała ona od Mielnika przez Siemiatycze, wzdłuż Nurca do Bociek, następnie przez Łubin Kościelny i Strablę do Łap. Niemcy naruszali te ustalenia, zajmując Brańsk i dokonując grabieży. ^[6]

Osobną sprawą była kontrola nad linią kolejową prowadzącą przez Brześć, Bielsk, Białystok i Grajewo. To nią wycofywały się do Prus Wschodnich wojska niemieckie. Trasa kolejowa i linia demarkacyjna pełniły różne funkcje: pierwsza umożliwiała ewakuację, druga rozgraniczała obszary wojskowej kontroli. ^[7]

Walki o Brańsk

20 listopada polskie oddziały zaatakowały Niemców w Brańsku. Natarcie doprowadziło do przejściowego opanowania miasta. Walki objęły również pobliską Kalnicę. ^[1]

Polskimi siłami dowodził por. Wiktor Adolf Jakubski, który kierował działaniami pod Brańskiem w dniach 20–27 listopada. Pod jego dowództwem walczyły kompania 3. pułku piechoty z Komorowa i dwa plutony jazdy, wspierane przez miejscową POW. ^[7]

Było to współdziałanie rodzącej się regularnej armii i lokalnej konspiracji. Ochotnicy oraz peowiacy uczestniczyli w działaniach oddziałów, które dopiero organizowały swoje struktury. Jakubski formował Szwadron Bielsko-Mazowiecki, a następnie oddział jazdy w Pietkowie. Jego pododdziały pełniły również służbę patrolową na polsko-niemieckiej linii demarkacyjnej. ^[7]

Polskie sukcesy nie doprowadziły jeszcze do trwałego utrzymania miasta. W następnych dniach Brańsk doświadczał kolejnych wejść niemieckich żołnierzy, a mieszkańcy ponosili skutki walk i odwetu. ^[2]

Represje wobec mieszkańców

21 listopada Niemcy zamordowali w aptece komendanta miejscowej POW, Stanisława Czarniawskiego. Zakazali pochowania jego zwłok. Pogrzeb odbył się dopiero 29 listopada. Śmierć aptekarza stała się jednym z najtragiczniejszych wydarzeń brańskiego listopada. ^[3]

Podczas represji 21 listopada zamordowano także polskiego żołnierza ujętego przy wiatraku oraz Marię Panasewiczównę, gospodynię na plebanii. Niemcy podpalili również dom Jana Sztejmana, którego poszukiwali. ^[1]

Przemoc dotknęła także żydowskich mieszkańców. Księga pamięci Brańska opisuje spalenie młynarza, jego żony i wspólnika w podpalonym domu. Relacja mówi o pożarach, strachu i organizowanej pomocy. Zachowuje świadectwo cierpienia ludzi, którzy znaleźli się w zasięgu odwetu powracających niemieckich żołnierzy. ^[5]

Kolejne najście nastąpiło 26 listopada. Zginęli wówczas między innymi dwudziestoletni Jan Pogorzelski i osiemdziesięcioletni Karol Żero. ^[1]

Do ofiar niemieckich represji należał także Jan Kamieński, członek miejscowej POW. ^[8] Według przekazu rodzinnego został ciężko pobity przez Niemców w 1918 roku, a w następstwie odniesionych obrażeń zmarł w 1919 roku.

Koniec okupacji w lutym 1919 roku

27 listopada władze POW wydały rozkaz zakazujący działań zaczepnych przeciwko Niemcom. Nastąpiło to po kolejnych porozumieniach, w tym umowie zawartej w Kownie. Ograniczenie starć nie oznaczało jednak natychmiastowego zakończenia niemieckiej obecności wojskowej. ^[2]

8 lutego 1919 roku Niemcy zwinęli posterunki w Brańsku i wycofali się do Bielska. ^[1]

Z Bielska odeszli 16 lutego. Tego samego dnia o godzinie 8.00 do centrum miasta wjechał polski pododdział. Był to kolejny etap przejmowania przez Polskę obszarów pozostających dotąd pod niemiecką kontrolą. ^[9]

Ewakuacja pozostawiła dalsze zniszczenia. W Bielsku przecięto przewody telegraficzne i telefoniczne, spalono stację kolejową oraz ograbiono magazyny. Od połowy listopada do lutego przez tamtejszy węzeł przemieszczały się transporty niemieckich wojsk wycofywanych z Ukrainy. ^[10]

Odbudowa polskich instytucji

Polskie życie publiczne organizowano jeszcze przed ostatecznym odejściem Niemców. Od końca listopada 1918 roku struktury powiatowe tworzono w Siemiatyczach, gdzie tymczasowo urzędował komisarz Józef Sienkowski. 20 stycznia 1919 roku zebrał się tam sejmik powiatowy. Po oswobodzeniu Bielska przeniesiono do niego siedzibę władz. ^[6]

Równolegle powstawała polska administracja oświatowa. W drugiej połowie listopada 1918 roku utworzono inspektorat szkolny, na którego czele stanął Franciszek Szulc, reemigrant ze Stanów Zjednoczonych. Początkowo urzędował w wolnym już od okupacji Drohiczynie. ^[4]

Z dniem 1 stycznia 1919 roku upaństwowiono polskie szkoły powszechne w powiecie, wcześniej zakładane przez stowarzyszenia przy aktywnym udziale duchowieństwa katolickiego. Umożliwiało to porządkowanie organizacji nauczania. ^[4]

Praca nauczycieli, urzędników i lokalnych społeczników była częścią odzyskiwania niepodległości. Szkoła, samorząd i sprawnie działające instytucje pozwalały przekładać polityczne odrodzenie państwa na codzienne życie mieszkańców.

Pamięć o brańskiej drodze do wolności

W dwudziestoleciu międzywojennym pamięć o odzyskaniu niepodległości utrwalano w przestrzeni miasta. Ulicę Pocztową przemianowano na Wolności, a w dziesiątą rocznicę odrodzenia państwa zasadzono pamiątkowe drzewko. ^[3]

Ważną rolę w miejscowym życiu społecznym odgrywał Związek Strzelecki. Łączył przysposobienie wojskowe z wychowaniem patriotycznym, sportem i działalnością kulturalną. Organizował uroczystości, zawody oraz przedstawienia. W 1932 roku jego zespół teatralny wystawił „Więźnia Magdeburga”. ^[11]

Działalność ta opierała się na konkretnych ludziach. Wśród komendantów brańskiego oddziału wymieniani są Tadeusz Rybałtowski i Kazimierz Spodar, a w zarządzie Kazimierz Usakiewicz oraz Zenon Sakowicz. Strzelcy współpracowali ze szkołą, magistratem i strażą pożarną, choć organizacja zmagała się również z trudnościami materialnymi. ^[11]

Rocznicę 11 listopada obchodzono przed jej ustawowym ustanowieniem jako Święta Niepodległości, które nastąpiło w 1937 roku. Dla brańszczan ogólnopolska data mogła zarazem przywoływać miejscową historię walk, ofiar i oczekiwania na ostateczne odejście okupantów. ^{[11] [12]}

Obchodząc Święto Niepodległości w Brańsku, warto pamiętać o miejscowych peowiakach, żołnierzach i mieszkańcach, którzy zapłacili za ten przełom życiem. Równie ważna pozostaje pamięć o ludziach odbudowujących szkoły i tworzących instytucje odrodzonej Polski. Ich doświadczenie nadaje ogólnonarodowej rocznicy konkretny, lokalny wymiar.

Przypisy i źródła

1. Zbigniew Romaniuk, „Listopad 1918 w Brańsku”, tekst udostępniony przez Zespół Szkół w Brańsku w 2018 r. ↩ 1 ↩ 2 ↩ 3 ↩ 4 ↩ 5 ↩ 6
2. Adam Miodowski, „Odmienne drogi do niepodległości. Ziemia łomżyńska, Białostocczyzna i Suwalszczyzna w latach 1918–1919”, „Niepodległość i Pamięć” 2008, nr 28, s. 103–115. ↩ 1 ↩ 2 ↩ 3 ↩ 4 ↩ 5
3. Zbigniew Romaniuk, „Brańsk w listopadzie 1918 r.”, „Białostocczyzna” 1989, nr 1 (13), s. 27–29. ↩ 1 ↩ 2 ↩ 3 ↩ 4 ↩ 5 ↩ 6
4. Zbigniew Romaniuk, Jarosław Usakiewicz, „Związek Nauczycielstwa Polskiego w Brańsku i okolicach”, Brańsk 2006, s. 9–10. ↩ 1 ↩ 2 ↩ 3 ↩ 4
5. „Bransk, sefer hazikaron”, red. Alter Trus i Julius Cohen, Nowy Jork 1948, s. 175–176; przekład angielski w JewishGen. ↩ 1 ↩ 2 ↩ 3
6. Piotr Daniło, „Z nadzoru i kontroli Wydziału Powiatowego w Bielsku Podlaskim nad działalnością samorządu gminnego i miejskiego w latach 1930–1933”, „Bielski Almanach Historyczny” 2019, s. 32. ↩ 1 ↩ 2
7. Marek Gajewski, biogram Wiktora Adolfa Jakubskiego, Muzeum Wojska w Białymstoku, s. 3–4. ↩ 1 ↩ 2 ↩ 3
8. Marek Czarniawski, „Podlaskie «Bataliony Śmierci»”, rozdział dotyczący Brańska u schyłku I wojny światowej. W opracowaniu nazwisko zapisano jako Jan Kamiński, a śmierć datowano na listopad 1918 roku. Podaną w artykule chronologię pobicia w 1918 roku i śmierci w 1919 roku oparto na przekazie rodzinnym. ↩
9. Zbigniew Romaniuk, objaśnienia dotyczące wyzwolenia Bielska i historycznego muralu, przytoczone przez Bielsk.eu, 15 listopada 2020 r. ↩
10. Janusz Porycki, Zbigniew Romaniuk, „Z historii kolejnictwa w Bielsku Podlaskim”, „Bielski Almanach Historyczny” 2020, s. 117–118. ↩
11. „Związek Strzelecki w Brańsku”, opracowanie opublikowane na bransk.eu 21 marca 2016 r. ↩ 1 ↩ 2 ↩ 3
12. Ustawa z 23 kwietnia 1937 r. o Święcie Niepodległości, Dz.U. 1937 nr 33, poz. 255. ↩